Back
ته‌ماته‌ میوه‌یه‌ یان سه‌وزییه‌؟
ته‌ماته‌ میوه‌یه‌ یان سه‌وزییه‌؟ 

ته‌ماته‌ سه‌ر به‌ سه‌وزیه‌کانه‌ یان میوه‌کان؟
دیاره‌ زۆر گرنگ نییه‌ که‌ ته‌ماته‌ سه‌ر به‌ هه‌رکامیان بێ، چوونکو هه‌رجۆرێک بێ له‌ ئامریکادا سه‌ر به‌ سه‌وزیه‌کانی داده‌نێن. شتێکی جێگای سرنج ئه‌وه‌یه‌ که‌ دیوانی باڵای وڵاتی (اتزونی) ده‌نگی داوه‌ که‌ ته‌ماته‌ سه‌ر به‌ کام ده‌سته‌ بێ؟ له‌ ڕه‌وانگه‌ی ڕووه‌کناسیه‌وه‌ ته‌ماته‌ به‌ میوه‌ ده‌ژمێردرێ و له‌مه‌دا گومانێک نییه‌. به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ سۆس و دۆشاوی جۆراوجۆری لێ دروست ده‌کرێ بۆ تامی چێشت و به‌م هۆیه‌وه‌ له‌ بازاڕی بازرگانیدا جێگای سرنجه‌، دیوانی به‌رزی ئامریکا له‌ ساڵی ١٨٩٣دا ده‌نگی دا و بڕیاری له‌ سه‌ر داوه‌ که‌ ته‌ماته‌ سه‌ر به‌ سه‌وزیجاته‌.
هه‌وه‌ڵجار ته‌ماته‌ به‌ شێوه‌ی خۆڕست له‌ باشووری ئامریکا یانێ وڵاتانی (پرۆ) و (ئه‌کوادور) و (بلیوی) دۆزرایه‌وه‌. زۆر پێش له‌وه‌ی که‌ "کریستف کلمب" پێ بنێته‌ ئه‌م وشکارۆ (قاره‌) نوێیه‌وه‌، ته‌ماته‌ له‌ وڵاتی (مکزیک)دا ده‌چێندرا و ڕه‌نگه‌ یه‌که‌م جاریش هه‌ر له‌ (مکزیک)ه‌وه‌ گه‌یشتبێته‌ ئوروپا.
هه‌وه‌ڵجار که‌ باسی ته‌ماته‌ له‌ زمانه‌ ئوروپایه‌کاندا کراوه‌، له‌ (ئیتالی)دا به‌ ئه‌ویش ساڵی ١٥٥٤ بوو که‌ وه‌ک "سێوی زێڕین" ناویان بردووه‌ و پێیان وایه‌ که‌ له‌ سه‌ره‌تادا ته‌ماته‌یه‌کی ڕه‌نگ زه‌رد گه‌یشتووه‌ته‌ ئوروپا.پێش کۆتایی سه‌ده‌ی شانزده‌یه‌م ته‌ماته‌ له‌ باخه‌کانی ئینگلیز، ئسپانیا، ئیتالیا و فه‌رانسه‌دا ده‌چێندرا و وه‌ک به‌رهه‌مێکی جێگای سرنج چاوێ لێنه‌ده‌کرا.
له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌یه‌مه‌وه‌ خه‌ڵکی وڵاتانی ئوروپا، ته‌ماته‌یان له‌گه‌ڵ خواردن ده‌خوارد. یه‌که‌م که‌سیش که‌ ته‌ماته‌ی له‌ (ئتازونی)دا چاند (تۆماس جه‌فرسه‌ن) بوو که‌ له‌ ساڵی ١٧٨١، به‌ڵام له‌و کاته‌دا خه‌ڵکێکی زۆر پێیان وابوو ته‌ماته‌ ژه‌هراوییه‌، تاکوو ساڵی ١٩٠٠ ئه‌وجار له‌و وڵاته‌دا خه‌ڵک که‌ڵکیان لێوه‌ر گرت.
ڕووه‌کی ته‌ماته‌ سه‌ر به‌ بنه‌ماڵه‌ی په‌تاته‌ و تووتنه‌. ماوه‌ی به‌رهه‌مدانی درێژه‌ و پێویستی به‌ ڕووناکایی و خاکی باش و به‌هێز هه‌یه‌ و ئاوی پێویسته‌. له‌ باکووری ئوروپا و باکوری (ئتازونی)دا ته‌ماته‌ له‌ زستانیشدا له‌ گوڵخانه‌کاندا به‌ به‌رهه‌م دێ و له‌ ئه‌یاله‌تی کالیفرینا و تگزاس و مکزیکۆشدا له‌ وه‌رزی زستاندا له‌ مه‌زرادا به‌رهه‌م ده‌دا. ته‌ماته‌ی زستانی به‌ سه‌وزی ده‌یکه‌ننه‌وه‌ و ڕه‌وانه‌ی بازاڕی ده‌که‌ن و تاکوو ده‌گاته‌ بازاڕ، له‌ نێو ڕێگادا ڕه‌نگی سوور ده‌بێ.
سەرچاوە: فرهنگی بمن بگو چرا، به‌رگی چواره‌م ل. ٣٦.

© Kurdflora 2000 - 2017 in cooperation with Auriolus, contact
-